"Χωρίς πραγματική αναθεώρηση τιμών δεν υπάρχει υγιής ανταγωνισμός. Χωρίς αυτοματοποιημένο έλεγχο ΑΠΕ και λογαριασμών δεν υπάρχει δημοσιονομική ασφάλεια για τους δήμους."
Στα δημοτικά έργα η δημόσια συζήτηση περιορίζεται συνήθως στις καθυστερήσεις, στις παρατάσεις και στην ημερομηνία ολοκλήρωσης. Σπάνια συζητούμε έναν λιγότερο ορατό, αλλά απολύτως κρίσιμο παράγοντα: τον τρόπο με τον οποίο υπολογίζεται, ελέγχεται και πληρώνεται η μεταβολή του κόστους κατά την εκτέλεση μιας σύμβασης.
Και όμως, πίσω από κάθε εργοτάξιο υπάρχουν υλικά, καύσιμα, ενέργεια, ημερομίσθια, μισθώματα μηχανημάτων και μεταφορικά κόστη που αλλάζουν. Όταν το κράτος δεν αποτυπώνει έγκαιρα αυτές τις μεταβολές, το πρόβλημα δεν εξαφανίζεται. Μεταφέρεται στους δήμους, στους αναδόχους και, τελικά, στους πολίτες.
Δεν ανακαλύπτω την Αμερική, το ζήτημα έχει τεθεί επανειλημμένα στην Πολιτεία, από τις ενώσεις των εργοληπτικών εταιρειών.Από την εμπειρία μου στην παρακολούθηση δημοτικών έργων, θεωρώ ότι η εκκρεμότητα αυτή έχει πάψει προ πολλού να αποτελεί μια τεχνική λεπτομέρεια. Είναι πλέον ζήτημα υγιούς ανταγωνισμού, διαφάνειας και δημοσιονομικής ασφάλειας.
Αναθεώρηση δεν σημαίνει «δώρο» στον ανάδοχο
Η αναθεώρηση των τιμών δεν είναι πρόσθετο εργολαβικό όφελος ούτε ένας εύκολος τρόπος αύξησης της σύμβασης. Είναι ο θεσμοθετημένος μηχανισμός με τον οποίο η αξία των εργασιών προσαρμόζεται στις πραγματικές μεταβολές του κόστους κατά τον χρόνο εκτέλεσής τους.
Γι’ αυτό, σε κάθε Ανακεφαλαιωτικό Πίνακα Εργασιών διακρίνεται καθαρά το κονδύλι της αναθεώρησης από τις μεταβολές των ποσοτήτων του φυσικού αντικειμένου.
Έργα του 2026 με τιμές αναφοράς του 2021 και του 2022
Το ισχύον σύστημα υπολογίζει την αναθεώρηση ανά ημερολογιακό τρίμηνο, χωρίς όμως να τροφοδοτείται σταθερά με νέους συντελεστές που να αποτυπώνουν την αγορά κάθε τριμήνου. Οι τελευταίες ευρείες κανονιστικές παρεμβάσεις βασίστηκαν σε πίνακες του 2021 και του Α΄ τριμήνου του 2022.
Τον Μάρτιο του 2026, με το άρθρο 113 του ν. 5290/2026, οι προσωρινοί αυτοί συντελεστές κατέστησαν οριστικοί για τα τρίμηνα στα οποία είχαν ήδη εφαρμοστεί και προβλέφθηκε να χρησιμοποιούνται και για τα επόμενα τρίμηνα, μέχρι να λειτουργήσει το Ενιαίο Σύστημα Τεχνικών Προδιαγραφών και Τιμολόγησης Τεχνικών Έργων και Μελετών (ΕΣΤΕΠ-ΤΙΜ-ΤΕΜ) του άρθρου 170 του ν. 4412/2016.
Η ρύθμιση αντιμετώπισε μια νομική εκκρεμότητα και επέτρεψε να προχωρήσουν υπολογισμοί και πληρωμές. Ήταν μια αναγκαία μεταβατική διευθέτηση, όχι μια μόνιμη και δομική λύση. Το ουσιαστικό πρόβλημα παραμένει: το 2026 συνεχίζουμε να υπολογίζουμε τη μεταβολή του κόστους με συντελεστές που δεν παρακολουθούν συστηματικά τη σημερινή αγορά.
Αυτό δημιουργεί τέσσερις σοβαρές στρεβλώσεις.
Οι υποψήφιοι ανάδοχοι γνωρίζουν ότι υπάρχει θεσμικός μηχανισμός αναθεώρησης, δεν γνωρίζουν όμως αν και πότε οι εφαρμοζόμενοι συντελεστές θα αποτυπώσουν την πραγματική μεταβολή της αγοράς. Οι συνεπείς επιχειρήσεις ενσωματώνουν στην προσφορά τους ένα πρόσθετο ασφάλιστρο κινδύνου. Άλλες επιλέγουν υπερβολικά χαμηλές προσφορές, προσδοκώντας ότι το πρόβλημα θα λυθεί αργότερα. Έτσι, ο ανταγωνισμός δεν γίνεται μόνο στην παραγωγικότητα και στην οργάνωση, αλλά και στην ικανότητα κάθε εταιρείας να αντέξει ή να μετακυλίσει την αβεβαιότητα.
Οι μικρότερες και υγιείς τεχνικές επιχειρήσεις βρίσκονται σε δυσμενέστερη θέση. Δεν διαθέτουν πάντα την ίδια χρηματοδοτική αντοχή για να προχρηματοδοτούν επί μήνες ή χρόνια αυξήσεις υλικών και καθυστερημένες αναθεωρήσεις. Το αποτέλεσμα είναι λιγότεροι πραγματικοί ανταγωνιστές και μεγαλύτερη συγκέντρωση της αγοράς.
Οι δήμοι δεν μπορούν να εκτιμήσουν έγκαιρα το τελικό κόστος των έργων τους. Εγκρίνουν χρηματοδοτήσεις και αναλαμβάνουν δεσμεύσεις με μια εικόνα που μπορεί να αποδειχθεί ελλιπής. Αργότερα εμφανίζονται πρόσθετες ανάγκες πιστώσεων μέσω ΑΠΕ και λογαριασμών, όταν πλέον τα περιθώρια του προϋπολογισμού είναι στενά.
Οι τεχνικές και οικονομικές υπηρεσίες αναγκάζονται να επαναλαμβάνουν χειροκίνητους ελέγχους, να αναζητούν αντιστοιχίσεις με «ομοειδή» άρθρα και να διαχειρίζονται διαφορετικές ερμηνείες. Το ίδιο ζήτημα μπορεί να αντιμετωπίζεται διαφορετικά από δήμο σε δήμο. Αυτό δεν είναι ασφάλεια δικαίου ούτε ενιαία διοίκηση.
Αυτόματοι συντελεστές αναθεώρησης ανά τρίμηνο
Η χώρα έχει ήδη θεσμοθετήσει το ΕΣΤΕΠ-ΤΙΜ-ΤΕΜ και το Ηλεκτρονικό Σύστημα Προσδιορισμού Κόστους Συντελεστών Παραγωγής Τεχνικών Έργων, με Παρατηρητήριο Τιμών, σύστημα αναλύσεων τιμών και ενιαίες τεχνικές προδιαγραφές. Αυτό που λείπει είναι η πλήρης λειτουργία τους.
Χρειάζεται, με ευθύνη του Υπουργείου Υποδομών και Μεταφορών, να τεθούν σε πλήρη λειτουργία τα ήδη θεσμοθετημένα συστήματα, ώστε να συλλέγουν διαρκώς αξιόπιστα στοιχεία για τα υλικά, την εργασία, την ενέργεια, τις μεταφορές και τα μηχανήματα από επίσημες και ελέγξιμες πηγές.
Το σύστημα δεν θα καθορίζει διοικητικά τις τιμές της αγοράς. Θα τις παρατηρεί, θα τις επεξεργάζεται με διαφανή μεθοδολογία και θα τις μετατρέπει σε γενικούς, εκ των προτέρων γνωστούς κανόνες αναθεώρησης.
Κάθε συντελεστής πρέπει να συνοδεύεται από πλήρες ίχνος υπολογισμού: πηγές δεδομένων, ημερομηνία αναφοράς, στάθμιση και τυχόν διορθώσεις. Όχι άλλες έκτακτες αποφάσεις ύστερα από μήνες ή χρόνια. Όχι άλλες προσωρινές λύσεις που μετατρέπονται σε μόνιμες.
Με αυτόν τον τρόπο, όλοι θα γνωρίζουν τους κανόνες πριν υποβάλουν προσφορά και θα εφαρμόζουν τα ίδια δεδομένα κατά την εκτέλεση. Οι προσφορές θα γίνουν πιο συγκρίσιμες, οι αδικαιολόγητες εκπτώσεις θα περιοριστούν και οι δήμοι θα μπορούν να προβλέπουν ρεαλιστικότερα τις μελλοντικές τους υποχρεώσεις.
Ψηφιακός Κόμβος Δημοτικών Έργων
Η έκδοση σύγχρονων συντελεστών είναι αναγκαία, αλλά δεν αρκεί. Χρειάζεται ένα δεύτερο βήμα, ειδικά για την Τοπική Αυτοδιοίκηση: η δημιουργία από το Υπουργείο Εσωτερικών ενός ενιαίου Ψηφιακού Κόμβου Ελέγχου Δημοτικών Έργων.
Στον κόμβο αυτό θα υποβάλλονται σε δομημένη ψηφιακή μορφή η σύμβαση, οι εγκεκριμένες επιμετρήσεις, οι ΑΠΕ, τα πρωτόκολλα νέων τιμών και οι λογαριασμοί. Το σύστημα θα διασυνδέεται με το ΕΣΗΔΗΣ, το ΚΗΜΔΗΣ, τη Διαύγεια, το Μητρώο Έργου και τα οικονομικά συστήματα των δήμων, ώστε τα ίδια στοιχεία να μην πληκτρολογούνται ξανά και ξανά.
Ο αυτοματοποιημένος έλεγχος θα επαληθεύει, μεταξύ άλλων:
• την αριθμητική συμφωνία των ποσοτήτων και των δαπανών με τις εγκεκριμένες επιμετρήσεις και τον προηγούμενο λογαριασμό,
• την ορθή εφαρμογή της έκπτωσης, του εργολαβικού οφέλους, των απροβλέπτων, του ΦΠΑ και των κρατήσεων,
• τον υπολογισμό της αναθεώρησης ανά εργασία και ανά τρίμηνο,
• την ύπαρξη των απαιτούμενων εγκρίσεων για νέες τιμές, επί έλασσον δαπάνες, πρόσθετες ποσότητες ή συμπληρωματικές εργασίες,
• τη συμβατότητα του ΑΠΕ με τα εγκεκριμένα όρια και τη διαθέσιμη πίστωση,
• τον εντοπισμό διπλοεγγραφών, υπερβάσεων και ασυνεπειών μεταξύ ΑΠΕ, επιμετρήσεων και λογαριασμού.
Εφόσον οι έλεγχοι ολοκληρώνονται χωρίς ασυμφωνίες, το σύστημα θα εκδίδει ένα «Ψηφιακό Πιστοποιητικό Κανονικότητας Δαπάνης Δημοτικού Έργου». Με το πιστοποιητικό αυτό θα μπορούν να προχωρούν αμέσως τα επόμενα στάδια της πληρωμής, χωρίς επανάληψη των ίδιων τυπικών και αριθμητικών ελέγχων από διαφορετικές υπηρεσίες.
Το πιστοποιητικό δεν θα υποκαθιστά την έγκριση του ΑΠΕ, την πιστοποίηση του λογαριασμού ή τις νόμιμες αρμοδιότητες της διευθύνουσας υπηρεσίας και των αποφαινόμενων οργάνων. Θα πιστοποιεί την πληρότητα, την αριθμητική ορθότητα και τη δημοσιονομική συνέπεια του φακέλου, ώστε η διαδικασία να προχωρά χωρίς επανάληψη των ίδιων ελέγχων.
Όταν εντοπίζεται πρόβλημα, ο φάκελος δεν θα επιστρέφεται με μια γενική παρατήρηση. Το σύστημα θα υποδεικνύει συγκεκριμένα το άρθρο, την ποσότητα, τον υπολογισμό ή την έγκριση που λείπει. Οι περιπτώσεις ουσιαστικής τεχνικής ή νομικής κρίσης θα παραπέμπονται στον αρμόδιο μηχανικό, στην υπηρεσία ή στο τεχνικό συμβούλιο.
Η αυτοματοποίηση θα βοηθά τη διοίκηση, δεν θα αποφασίζει στη θέση της. Δεν μπορεί ένα λογισμικό να κρίνει αν μια εργασία ήταν πραγματικά απρόβλεπτη ή αν μια μεταβολή αλλοιώνει το βασικό σχέδιο του έργου. Μπορεί, όμως, να εξασφαλίσει ότι όλοι αποφασίζουν πάνω στα ίδια, πλήρη και αριθμητικά ορθά δεδομένα. Μπορεί επίσης να δημιουργήσει ένα αδιάλειπτο ψηφιακό ίχνος: ποιος υπέβαλε, ποιος έλεγξε, τι άλλαξε, ποιος ενέκρινε και πότε.
Διαφάνεια, ταχύτητα και δημοσιονομική ασφάλεια μαζί
Σήμερα οι δήμοι καλούνται να υλοποιήσουν περισσότερα και πιο σύνθετα έργα, συχνά με υποστελεχωμένες τεχνικές υπηρεσίες και αυστηρές προθεσμίες χρηματοδότησης. Δεν είναι λογικό κάθε δήμος να αναπτύσσει τη δική του πρακτική για τους ίδιους υπολογισμούς ούτε κάθε υπηρεσία να ανακαλύπτει από την αρχή τα ίδια λάθη.
Ένα ενιαίο σύστημα θα δώσει στο Υπουργείο Εσωτερικών πραγματική εικόνα για την πορεία των δημοτικών έργων: συμβατικό αντικείμενο, φυσική και οικονομική πρόοδο, αναθεωρήσεις, εκκρεμείς λογαριασμούς, πρόσθετες ανάγκες χρηματοδότησης και κινδύνους καθυστέρησης. Έτσι, η δημοσιονομική εποπτεία δεν θα ασκείται εκ των υστέρων, όταν το πρόβλημα έχει ήδη δημιουργηθεί, αλλά έγκαιρα και προληπτικά.
Με την έκδοση κάθε νέου τριμηνιαίου συντελεστή, το σύστημα θα επανυπολογίζει αυτόματα την εκτιμώμενη συνολική δαπάνη αναθεώρησης κάθε ενεργής δημοτικής σύμβασης. Ο δήμος και το Υπουργείο Εσωτερικών θα γνωρίζουν έτσι εγκαίρως τις πρόσθετες ανάγκες χρηματοδότησης, πριν αυτές εμφανιστούν αιφνιδιαστικά σε έναν ΑΠΕ ή σε έναν λογαριασμό.
Παράλληλα, οι ανάδοχοι θα πληρώνονται ταχύτερα για εργασίες που έχουν πράγματι εκτελεστεί και ελεγχθεί. Οι υπηρεσίες θα απαλλαγούν από μεγάλο μέρος της επαναλαμβανόμενης γραφειοκρατίας. Και οι πολίτες θα μπορούν να γνωρίζουν, σε βασικό επίπεδο, όχι μόνο πόσο συμβασιοποιήθηκε ένα έργο, αλλά και πώς διαμορφώνεται το πραγματικό του κόστος.
Η συζήτηση για τα δημοτικά έργα δεν μπορεί να εξαντλείται στις μακέτες και στις ημερομηνίες εγκαινίων. Σημασία δεν έχει μόνο ο απολογισμός όσων γίνονται, αλλά και ο καταλογισμός του χρόνου και των πόρων που χάνονται εξαιτίας ενός συστήματος το οποίο εξακολουθεί να λειτουργεί με καθυστερημένα δεδομένα και χειροκίνητους ελέγχους.
Τα ζητούμενα είναι συγκεκριμένα: πλήρης λειτουργία των ήδη θεσμοθετημένων συστημάτων του Υπουργείου Υποδομών για την έκδοση επικαιροποιημένων συντελεστών αναθεώρησης κάθε τρίμηνο και, ως νέα πρόταση, αυτοματοποιημένος έλεγχος ΑΠΕ και λογαριασμών των δημοτικών έργων, από έναν Ψηφιακό Κόμβο του Υπουργείου Εσωτερικών.
Κανόνες γνωστοί πριν από τον διαγωνισμό. Πραγματικές τιμές κατά την εκτέλεση. Ενιαίος έλεγχος πριν από την πληρωμή. Πλήρης διαφάνεια μετά την πληρωμή.
Υπάρχει καλύτερος τρόπος.
Δεν υπάρχουν σχόλια:
Δημοσίευση σχολίου